Fjalë shqipe në shkrimin mbi Vazon e quajtur Duen
(nga Ilir Mati)
Hyrje
Vazo e quajtur DUENO, eshte zbuluar në vitin 1880 në Romë. Ndodhet në Muzeun e Berlinit.
Nga çasti i zbulimit, e deri më sot, është bërë objekt studimi, për shkak se në trupin e saj ndodhet një shkrim. Rezultatet e studimeve kanë ngjallur polemika shkencore, si ne lidhje me leximin e shkrimit, ashtu edhe mbi kuptimin e tij.
Jam njohur më këtë shkrim në vitin 1999, gjatë studimeve të mia, te ndiqja leksione mbi kulturen etruske ne Universitetin për të Huaj të Peruxhias. Profesor Aldo Prosdocimi, kur mori vesh se une isha shqiptar, gjatë vizites mësimore te Tabelat e Gubios, më veçoj nga të tjerët dhe zuri të lexoi rreshtin e parë të Tabelës I, duke më pyetur : "Ç'dëgjove e ç'kuptove"? Ju përgjigja: "Ho sentito, est prshklu, e ho capito - è descrito". Profesori i nderuar, duke nxjerë nga çanta dy libra të tij, më tha : "Gjithë jetën jam marrë me këto tabela. Përveç ardhjes të mbretit Gent të Ilirisë në Gubio, këtu nuk dimë të ketë ndodhur ndonjë ngjarje tjetër, e denjë për një dokument të tillë". Mi dhuroi librat me dedikim dhe më porositi : "Studio Tabelat e Gubios dhe shkrimin në Vazon DUENO dhe na thoni ju shqiptarët se c'far gjeni në këto shkrime. Në Vazon Dueno, shumë studiues, që nga zbulimi i vazo, mendojnë se kemi të bëjmë me latinishten arkaike. Të tjerë e kundërshtojnë. Çështja është e hapur, si për leximin ashtu edhe për kuptimin e tij".
U desh kohe, studime, kerkime dhe njohje e epigrafisë etruske, veçanërisht, perfundimi i studimit mbi Liber Linteus të Zagrebit, si edhe shkrimet e Adrias, që ja, pas 22 vjetësh, t'i plotesoj deshiren profesorit tim, duke shkruar për sa gjeta fjalë të leksikut të shqipes në shkrimin e Vazos te quajtur DUENO dhe se si ato fjalë shqipe, më ndihmuan te lexoj e te kuptoj më mirë, se deri më sot atë shkrim. Të arri në përfundim, se ajo vazo treshe është nje enë kuruese, për të mbajtur substanca me erë, aromë kuruese. Dhe se mbi të është shkruar që të bëhet kujdes për përdorimin. Pra me gjuhën shqipe kuptohet, diçka tjetër, krejtësisht ndryshe nga sa studjuesit kane gjetur me latinishten se shkrimi tregon nje lutje perendive.
Perpara se te shkruaj per gjetjen e fjalëve shqipe, të sakta e të afërta si edhe per leximin dhe kuptimin që ato i japin shkrimit, po rreshtoj ketu me poshte se si pershkruhet kjo vazo me shkrimin e vet ne enciklopedine TRECCA Ni, si ate e ka kuptuar nje studjues me gjuhen sarde, dhe se si ne vitin 2012, studiuesja Rossana Stefanelli jep me latinishten nje kuptim tjeter, duke e quajtur vazon nje dokument noteri per nje marreveshje martese mes babait te nuses, dhëndrit dhe noterit.
a. TRECCANI
DUENOS (Duenos). - Supposto vasaio, autore del vaso composto di tre tazze combacianti (kèrnos) iscritto (Duenos med feked) rinvenuto a Roma, nel 188o, presso il versante S del Quirinale, vicino alla chiesa di S. Vitale, nel luogo dove era probabilmente un auguraculum con ufficio divinatorio, dedicato al culto di Iuppiter Latialis. La datazione di questo vaso oscilla dal VII sec. al III a. C.; più probabilniente, può essere datato alla seconda metà del V sec. a. C. L'iscrizione incisa sul kèrnos è uno dei più antichi documenti della lingua latina. Il nome D. viene da taluni considerato nome proprio, e si discute se indichi l'autore o l'offerente; ma da gran parte degli studiosi è ora inteso come forma arcaica per bonus e inteso sia come uomo sia come dio.
La lettura dell'iscrizione è diversa nei varî autori che l'hanno studiata e diversa risulta la divisione delle parole. Una trascrizione recentemente proposta (Peruzzi) dà il testo seguente: iovesat deiuos qoi med mitat nei ted endo cosmis uirco sied asted noisi ope toitesiai pakari uois - duenos med feked en manom einom duenoi ne med malo statod.
Bibl.: P. Ducati, in Rend. Acc. di Bologna, IV, 1939, p. 11 ss.; D. St. Martin, in Mem. Acc. Naz. Lincei, II, ser. VIII, 1950, p. 415 ss.; E. Peruzzi, in La Parola del Passato, fasc. LXII, 1958, p.
b. Wikipedia
Questa, secondo Wikipedia, la trascrizione in latino arcaico:
Iovesat deivos qoi med mitat nei ted endo cosmis virco sied
asted noisi opetoi tesiai pacari vois
duenos med feced en manom einom duenoi ne med malos tatod
Così diventerebbe, tradotta in latino classico:
iurat deos qui me mitat ni in te comis virgo sit
at te nisi [OPETOITESIAI] pacari vis
Bonus me fecit in [MANOM EINOM] bono. ne me malus tollito
Questa sarebbe la traduzione in italiano più accreditata:
"Chi mi invia prega gli dèi che nessuna vergine ti sia compagna
se non vuoi essere soddisfatto per opera di Toteria
Un buono mi fece, e per causa mia nelle mani di quel buono non torni il male".
Questa, invece, la traduzione dal sardo secondo Porcheddu:
Giove/Saturno divi ai quali io stessa sto promettendo, donando questa mia cosa affinché (ella) sia vestale
Ascoltate noi Giove – chiedo qualcosa – (che ripagheremo) saremo grati a voi. Lì, ci fa lo stesso in mano mia (secondo la mia volontà)
Lì, No[m…] in E[…] lo stesso [fa] con mallo (spatola), (con buona soddisfazione)
c. Rossana Stefanelli
Estratto da "Archivio Glottologico Italiano" Anno 2012 - Fasc. 2 . Rossana Stefanelli . L’iscrizione di duenos (ciL i2 4): una proposta di Lettura
per La seconda sezione deL testo.
"...potrebbe non essere un azzardo ipotizzare che il vaso ‘notaio’, con i suoi tre vasetti e le con- nessioni fra essi, rappresenti plasticamente il legame che le due parti hanno contratto relativamente alla uirgo, alla presenza appunto di un testimone:.
I. Shkrimi në Vazon Dueno (CIL I 4.)
Në fig.1. tregohet vazoja treshe. Në fig.2. tregohet riprodhim i shkrimit. Leximii shkrimit bëhet duke e parë shkrimin nga lart vazos.
Fig.1.
Fig.2.
Fig.3. Alfabeti etrusk
II. Konsiderata në lidhje me leximin e shkrimit.
1. Shkronjat (M - 9 herë e përdorur 3 herë arkaike , Θ- rreth pa pikë në mes, C - e harkuar, P - kokë e harkuar) të shkrimit, tregojnë se kemi të bëjmë me një shkrim klasifikuar në kohë në shek VII-V, pra në kohë të kalimit nga shkrimi arkaik ne shkrimin e kohës mesme.
2. Në shkrim vihet re dukshëm inçizimi i rrathëve me diametër më të vogël se shkronjat. Këta rrathë të vegjël (o) i kuptoj si pika ndarëse, ashtu si të tillë janë edhe në dy shkrime të tjerë të quajtur latine arkaike Guri i Lapis Nigro dhe Guri i Satricanum. Po ashtu, ndarëse kam kuptuar edhe vijat e vertikale më të gjata se shkronjat e tekstit.
Leximi i shkrimit
RVENOSMERFECERENMANOMEINOMRENOINEMERMAROSTATORASTERNOISIOPETΘITES|AIPAKARIVOIS|OVE|SATRE|VOSQOIMERMITATNEITERENROCOSMISVIRCOSIER
III.Transcriptimi
ruhuosmervecernmanomeinmrenoinemerostatorasternoiziopetoitesaipacariuoisovesatreuoscoimermit atneiteren rocosmisuircosier
IV. Leximi në bazë të fjalëve të sakta dhe të afërta të leksikut të gjuhës shqipe.
RVEN O SMER FEC EREN MAN O ME IN O MREN O IN E MER MAR O STATO R/
RAST E RN O I SI O PE T ΘITES|A| PAK A RI V OIS
|OVE|SATRE|VOSQOIM ERMIT ATNE I TERE NRO COSMISVI RCOS IER
V. Fjalë dhe grupfjalë në gjuhën shqipe.
RVEN (ruen) - fsr. ruhen, (Kujdes!)
O (o) - fsr. o.
S (s) - fsr. s, nuk.
MER (mer) - fsr. merr.
FEC (vec) - fsr. veç.
EREN (s) - fsr.erën.
MAN (man) - frs. man, mban.
O (o) - frs. o.
ME (me) - frs. me.
IN (in) - frs. in, hin, hyn.
O (o) - frs. o.
MREN (mren) - frs. mren, brenda.
O (o) - frs. o.
IN (in) - frs. in, hin, hyn.
E e() - frs. e.
MAR (mar) - frs. mar, mbar.
O (o) - frs. o.
STAT (stat) - frs. stat.
O (o) - frs. o.
RASTERNOISI (rasternoisi) - gfsr. rast i rëndë o i zi.
OPETΘITES (opetθites) - gfsr. o, pe të thitesh.
AIPAC (aipac) - gfsr.hai pak, ha pak.
ARIVOIS (ariuθis) - gfsr. a ri u dhish.
OVESATRE (ouesatre) - gfar. o ve satëre.
VOSQOIM (uθsqoim) - gfsr. udhës shkoim.
ERMIT (ermit) - fsr. ermit.
ATNE (atne) - fsr. atëne, atë.
ITRENRO (itrenro) - gfsr. i tërë nrro, ndërro.
COSMISVI (cosmisui) - gfar. që osh prish uji.
RCOSIER (rcosier) - gfsr. rëkoish nji herë.
RVENo (ruen) - fs. ruan.
VI. Shpjegim
Eshtë enë treshe për qëllim kurativ me aroma të forta. Shkrimi, duket se është instruksion përdorimi dhe tërheqje vëmendje për tu ruajtur nga rreziku.
Sot shkrimi i më sipërm mer formë:
Ruhu - o! S'merr, veç erën mban - o! Me hin mren -o, hin e merr -o, shtat -o!
Rast e rën(ërndë) o i zi, o pe të dhitesh, ha pak, a rri u dhish,
o ve satëre. Udhë shkoim, ermit atëne, i tër e ndëro. Q'ësh prish uji rënkosh njiherë.
VII. Konsideratë
Aty ku punën e la Profesor Çabei.
Profesor Çabej, duke studiuar maredheniet e shqipes me gjuhet e lashta në dokumentat e perjudhes historike të greqishtes ( nga shek shek V p.K) dhe latinishtes (nga shek III p.K), arriti në përfundim se gjuha shqipe ndryshon pak në kohë.
Ky përfundim i prof Çabeit, eshtë bërë pikënisje për mua në studimin e shkrimeve parahistorike te Mesdheut, pra te shek IX-V pK, për ti dhënë përgjigje pyetjes, në se në ato shkrime ka fjalë të leksikut të gjihës së sotme shqipe.
Vini re sa i thjeshtë bëhet leximi dhe kuptimi me shqipen, përkundrejt leximit dhe kuptimit, me latinishten, i shkrimit te shek VII p.K mbi vazo e quajtur DUENO (per shqipen RUEN O - kujdes!).
Per lehtesi leximi, une e kam paqyruar figuren. të pasqyruar. Kështu, leximin e bëni nga e majta ne te djathte, sipas shigjetes se gjelber. Ne shkrimin origjinal kam transkriptuar shkronjat M, R dhe Ç.
Fig. 3.
Ruen. S'mer. Veç erën mban. Me hin mren , hin e mer mbarë shtat. Rast e rn (në rast se rëndohesh), o i zi, pe (vë re) të dhitesh, a (ha) pak, a rri u dhish o ve satëre (bëje me ndërprerje). Udhë shkoim, ermit përmbajtjen, e tër e ndëro. Q'ësh prish uji rënkosh njiherë.
E vetmja grupshkronjë e interpretuar nga konteksti eshte PCOSIER - pllakosje, përdhosje.
* * *
No comments:
Post a Comment